چرا نماز مهم است
إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ كَانَتْ عَلَى ٱلْمُؤْمِنِينَ كِتَٰبًا مَّوْقُوتًا
بی‌گمان نماز بر مؤمنان در اوقات معین واجب شده است.
نماز بر هر مسلمان عاقل و بالغ فرض است. کودکان از هفت‌سالگی آموزش می‌بینند. زنان در دوران حیض و نفاس معاف‌اند و آن نمازها را قضا نمی‌کنند. پیامبر ﷺ فرمود: «نخستین چیزی که بنده در روز قیامت بر آن محاسبه می‌شود نماز است.» (سنن نسائی ۴۶۵، جامع ترمذی ۴۱۳)
شروط نماز
این شروط باید پیش از آغاز نماز فراهم باشد و در سراسر آن باقی بماند.
- پاکی از حدث — داشتن وضو، و غسل در صورت لزوم
- پاکی بدن، لباس و مکان — دور از نجاست
- پوشاندن عورت — برای مردان از ناف تا زانو؛ برای زنان تمام بدن جز چهره و دست‌ها (و پاها در مذهب حنفی)
- داخل شدن وقت — هر نماز وقت ویژهٔ خود را دارد
- رو کردن به قبله — جهت کعبه در مکه
- نیت — در دل، برای همان نماز معین
وضو
شیوهٔ وضوی پیامبر ﷺ، همراه با سنت‌های آن.
- ۱
نیت و بسم الله
در دل نیت وضو کنید و «بسم الله» بگویید.
- ۲
شستن دست‌ها
هر دو دست را تا مچ سه بار بشویید، میان انگشتان را نیز.
- ۳
مضمضه
آب در دهان بگیرید و سه بار بچرخانید.
- ۴
استنشاق
آب در بینی بکشید و با دست چپ بیرون کنید، سه بار.
- ۵
شستن چهره
از رستنگاه موی سر تا زیر چانه و از گوش تا گوش، سه بار.
- ۶
شستن دست‌ها تا آرنج
نخست دست راست سپس چپ، از سر انگشتان تا آرنج، سه بار.
- ۷
مسح سر و گوش‌ها
دست‌های خیس را از جلوی سر به پشت و دوباره به جلو بکشید، سپس داخل و بیرون گوش‌ها را مسح کنید.
- ۸
شستن پاها
نخست پای راست سپس چپ، تا قوزک، میان انگشتان را نیز، سه بار.
- ۹
گواهی دهید
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ
هر کس پس از وضو این را بگوید، هشت در بهشت برایش گشوده می‌شود (صحیح مسلم ۲۳۴).
چهار: شستن چهره، دست‌ها با آرنج، مسح یک‌چهارم سر، شستن پاها با قوزک.
شش: نیت، چهره، دست‌ها، مسح بخشی از سر، پاها و ترتیب.
هفت: نیت، چهره، دست‌ها، مسح تمام سر، پاها، پیاپی بودن (موالات) و مالیدن (دلک).
شش: چهره (با دهان و بینی)، دست‌ها، مسح تمام سر با گوش‌ها، پاها، ترتیب و موالات؛ نیت شرط است.
آنچه وضو را باطل می‌کند
| سبب | حکم |
|---|---|
| هر چه از پیش یا پس خارج شود (ادرار، مدفوع، باد) | وضو را باطل می‌کند — اتفاقی |
| خواب عمیق، بیهوشی، مستی، از دست رفتن عقل | وضو را باطل می‌کند — اتفاقی |
| خون روان، چرک یا قی به اندازهٔ دهان‌پر | در مذهب حنفی وضو را باطل می‌کند؛ در حنبلی اگر زیاد باشد |
| لمس مستقیم شرمگاه | نزد شافعی و حنبلی باطل می‌کند؛ مالکی با شرایط؛ حنفی باطل نمی‌کند |
| تماس پوست با جنس مخالف | شافعی: باطل می‌کند؛ مالکی و حنبلی: تنها با شهوت؛ حنفی: باطل نمی‌کند |
| خندهٔ بلند در نماز | در مذهب حنفی وضو و نماز را باطل می‌کند |
| خوردن گوشت شتر | در مذهب حنبلی وضو را باطل می‌کند |
اوقات نماز
| نماز | آغاز | پایان |
|---|---|---|
| فجر | صبح صادق | طلوع آفتاب |
| ظهر | اندکی پس از زوال خورشید | هنگامی که سایهٔ هر چیز برابر خودش شود (در مذهب حنفی دو برابر)، افزون بر سایهٔ زوال |
| عصر | پایان ظهر | غروب آفتاب — تأخیر تا زرد شدن خورشید مکروه است |
| مغرب | غروب آفتاب | ناپدید شدن شفق سرخ (به نظر امام ابوحنیفه شفق سفید) |
| عشا | پایان مغرب | صبح صادق — وقت بهتر پیش از نیمه‌شب است |
هنگام طلوع، زوال و غروب خورشید و نیز پس از نماز فجر و عصر، نماز نفل خوانده نمی‌شود. به نظر جمهور، قضای نمازهای فرض در این اوقات جایز است، جز در مذهب حنفی در خود آن سه لحظه.
رکعات هر نماز
سنت‌های مؤکده نشان داده شده‌اند. چهار رکعت پیش از عصر و دو رکعت پیش از عشا اختیاری است. شافعیان و حنبلیان دو رکعت مؤکده پیش از ظهر می‌شمارند.
| نماز | سنت پیش | فرض | سنت پس | قرائت |
|---|---|---|---|---|
| فجر | 2 | 2 | — | بلند |
| ظهر | ۴ (حنفی) / ۲ | 4 | 2 | آهسته |
| عصر | ۴ (اختیاری) | 4 | — | آهسته |
| مغرب | — | 3 | 2 | بلند در دو رکعت نخست |
| عشا | ۴ (اختیاری) | 4 | ۲ + وتر | بلند در دو رکعت نخست |
| جمعه | ۴ (حنفی) / ۲ | 2 | ۴ یا ۲ | بلند |
واجب. سه رکعت با یک سلام، نشستن پس از رکعت دوم، و قنوت پیش از رکوع رکعت سوم.
سنت مؤکده. دست‌کم یک رکعت، معمولاً سه (دو سپس یک)، تا یازده رکعت.
سنت مؤکده. یک رکعت پس از نماز جفت (شفع) دو رکعتی.
سنت مؤکده. دست‌کم یک، بهتر یازده؛ قنوت پس از رکوع در رکعت آخر.
چگونه نماز بخوانیم، گام‌به‌گام
نمازی دو رکعتی مانند فجر. برای سه یا چهار رکعت، پس از تشهد نخست برخیزید و ادامه دهید و در رکعت‌های افزوده تنها سورهٔ فاتحه بخوانید.
- ۱
نیت
رو به قبله کنید و در دل نیت همان نماز را بکنید.
- ۲
تکبیرة الاحرام
ٱللَّهُ أَكْبَرُ
دست‌ها را بالا ببرید و تکبیر بگویید. اکنون وارد نماز شده‌اید.
- ۳
قیام و دعای استفتاح
سُبْحَانَكَ ٱللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، وَتَبَارَكَ ٱسْمُكَ، وَتَعَالَىٰ جَدُّكَ، وَلَا إِلَٰهَ غَيْرُكَ
دست راست را روی دست چپ بگذارید و دعای استفتاح (ثنا) را آهسته بخوانید.
- ۴
استعاذه و خواندن فاتحه
أَعُوذُ بِٱللَّهِ مِنَ ٱلشَّيْطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ — بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ
سورهٔ فاتحه را بخوانید، «آمین» بگویید، سپس در دو رکعت نخست سوره یا چند آیهٔ دیگر بخوانید.
- ۵
رکوع
سُبْحَانَ رَبِّيَ ٱلْعَظِيمِ
«الله اکبر» بگویید و با پشت صاف خم شوید، دست‌ها روی زانوها.
- ۶
برخاستن از رکوع
سَمِعَ ٱللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ — رَبَّنَا وَلَكَ ٱلْحَمْدُ
کاملاً راست بایستید و اندکی درنگ کنید.
- ۷
سجده
سُبْحَانَ رَبِّيَ ٱلْأَعْلَىٰ
«الله اکبر» بگویید و بر هفت عضو سجده کنید: پیشانی با بینی، دو کف دست، دو زانو و انگشتان دو پا.
- ۸
نشستن میان دو سجده
رَبِّ ٱغْفِرْ لِي
با آرامش بنشینید، سپس سجدهٔ دوم را به جا آورید. با این، یک رکعت کامل می‌شود.
- ۹
رکعت دوم
با «الله اکبر» برخیزید و از فاتحه تا دو سجده را تکرار کنید.
- ۱۰
تشهد
ٱلتَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَٱلصَّلَوَاتُ وَٱلطَّيِّبَاتُ، ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا ٱلنَّبِيُّ وَرَحْمَةُ ٱللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، ٱلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَىٰ عِبَادِ ٱللَّهِ ٱلصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ
پس از سجدهٔ دوم بنشینید و تشهد (التحیات) بخوانید.
- ۱۱
درود بر پیامبر ﷺ
ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَعَلَىٰ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَعَلَىٰ آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، ٱللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَعَلَىٰ آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَعَلَىٰ آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
در نشست آخر، پس از تشهد، درود ابراهیمی و دعا بخوانید.
- ۱۲
پایان با سلام
ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ ٱللَّهِ
سر را نخست به راست، سپس به چپ بگردانید.
اختلاف مذاهب
هر چهار مذهب راه‌های درستی در میان اهل سنت‌اند. از مذهبی پیروی کنید که آموخته‌اید یا در جامعهٔ شما رایج است — در افغانستان مذهب حنفی.
تنها در تکبیرة الاحرام.
در تکبیرة الاحرام، پیش و پس از رکوع، و هنگام برخاستن از تشهد نخست.
در تکبیرة الاحرام (قول معتمد).
در تکبیرة الاحرام و پیش و پس از رکوع.
مردان زیر ناف؛ زنان روی سینه.
زیر سینه و بالای ناف.
در نمازهای فرض دست‌ها آویخته (سدل)؛ در نفل‌ها بستن جایز است.
زیر ناف.
مأموم گوش می‌دهد و نمی‌خواند.
بر مأموم در هر رکعت واجب است.
در نمازهای سرّی مستحب؛ هنگامی که امام بلند می‌خواند، خوانده نمی‌شود.
در نمازهای سرّی و در سکوت‌های امام مستحب.
در فجر نیست؛ قنوت در وتر است.
سنت در رکعت دوم فجر پس از رکوع.
در فجر، آهسته و پیش از رکوع مستحب.
در فجر جز هنگام مصیبت نیست؛ قنوت در وتر است.
آنچه نماز را باطل می‌کند
- سخن گفتن عمدی، هرچند اندک (به نظر شافعی و دیگران سخن غیرعمدی بخشوده است)
- خوردن یا نوشیدن
- حرکت زیاد بی‌ارتباط با نماز
- باطل شدن وضو
- برگرداندن سینه از قبله بدون عذر
- ترک رکن یا شرط
- خندهٔ بلند
- آشکار ماندن عورت برای مدتی قابل توجه
سجدهٔ سهو
سجدهٔ سهو دو سجدهٔ افزوده است که کاستی، افزونی یا شکی را که از روی فراموشی رخ داده جبران می‌کند.
پس از تشهد آخر: یک سلام به راست، دو سجده، سپس تشهد، درود و سلام پایانی.
پیش از سلام پایانی، پس از تشهد و درود.
برای کاستی پیش از سلام؛ برای افزونی پس از سلام.
معمولاً پیش از سلام؛ اگر به اشتباه زودتر سلام داده شود پس از سلام.
اگر شک کردید که سه رکعت خوانده‌اید یا چهار، بر کمتر بنا بگذارید و سجدهٔ سهو کنید (صحیح مسلم ۵۷۱).
نمازهای دیگر
نماز جمعه
دو رکعت با جماعت پس از خطبه، به جای ظهر. بر مردان بالغ و مقیم فرض است.
نمازهای عید
دو رکعت با تکبیرهای افزوده در عید فطر و عید قربان. نزد حنفیان واجب؛ نزد دیگران سنت مؤکده.
نماز جنازه
چهار تکبیر ایستاده، بدون رکوع و سجده: فاتحه (یا ثنا)، درود، دعا برای متوفی، سپس سلام.
تراویح
نماز شب‌های رمضان، دو رکعت دو رکعت. بیست رکعت در چهار مذهب؛ هشت رکعت نیز خوانده می‌شود.
تهجد و چاشت
نماز شب پس از خواب، بهتر در یک‌سوم پایانی شب؛ چاشت (ضحی) از برآمدن روز تا پیش از ظهر.
استخاره
دو رکعت نفل و سپس دعای طلب خیر، پیش از تصمیمی مباح.
کوتاه کردن نمازهای چهار رکعتی به دو، در سفر حدود ۷۷ کیلومتر یا بیشتر، واجب است. جمع تنها در عرفات و مزدلفه است.
قصر و جمع (ظهر با عصر، مغرب با عشا) در سفر حدود ۸۱ کیلومتر یا بیشتر جایز است.
قصر در حدود ۸۰ کیلومتر یا بیشتر سنت مؤکده است؛ جمع جایز است.
قصر در حدود ۸۱ کیلومتر یا بیشتر بهتر است؛ جمع جایز است.
غسل و تیمم
غسل
- ۱
نیت کنید و بسم الله بگویید
پس از آمیزش، خروج منی، پایان حیض یا نفاس واجب است.
- ۲
دست‌ها و شرمگاه را بشویید
هر نجاستی را بزدایید.
- ۳
وضو بگیرید
مانند وضوی نماز؛ میتوان پاها را در پایان شست.
- ۴
آب را بر تمام بدن بریزید
سه بار بر سر، سپس سمت راست و چپ، تا آب به همهٔ پوست و ریشهٔ موها برسد. حنفیان مضمضه و استنشاق را نیز واجب می‌دانند.
تیمم
- ۱
چه زمانی جایز است
هنگامی که آب نیست یا به کار بردنش زیان دارد.
- ۲
زدن بر خاک پاک
با نیت، دو کف دست را بر خاک یا غبار پاک بزنید.
- ۳
مسح چهره و دست‌ها
چهره، سپس دست‌ها را مسح کنید (نزد حنفی و شافعی تا آرنج).
پرسش‌ها
پرسش‌های متداول
اگر نمازی از من قضا شود چه؟
نماز فرضِ از دست رفته را باید هرچه زودتر قضا کرد، و اگر بیعذر بوده، همراه با توبه.
آیا میتوان به زبانی جز عربی نماز خواند؟
قرائت و اذکار معین نماز به عربی است. تازهکاران نخست سورهٔ فاتحه را بیاموزند؛ دعاهای شخصی بیرون از نماز به هر زبانی رواست.
از کدام مذهب پیروی کنم؟
از هر یک از چهار مذهب اهل سنت. بیشتر مردم پیرو مذهب جامعه یا استاد خود هستند و بر آن پایدار می‌مانند.
زنان چگونه نماز میخوانند؟
زنان نیز همینگونه نماز میخوانند، با برخی تفاوتهای حالت که مذاهب ثبت کردهاند (مانند جمعتر بودن در رکوع و سجده). نماز جماعت بر زنان واجب نیست.