وجوب
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما مقرر شد، همان‌گونه که بر پیشینیان شما مقرر شده بود، باشد که پرهیزگار شوید.
رمضان با دیدن هلال تازه یا کامل شدن سی روز شعبان آغاز می‌شود. پیامبر ﷺ فرمود: «هر کس رمضان را از روی ایمان و به امید پاداش روزه بگیرد، گناهان گذشته‌اش بخشیده می‌شود.» (صحیح بخاری ۳۸، صحیح مسلم ۷۶۰)
چه کسی باید روزه بگیرد — و چه کسی معاف است
| شخص | حکم | پس از آن |
|---|---|---|
| مسلمان بالغ، عاقل، سالم و مقیم | باید روزه بگیرد | — |
| مسافر (سفر حدود ۸۰ کیلومتر یا بیشتر) | می‌تواند روزه نگیرد | روزها را قضا کند |
| بیمار موقت | اگر روزه زیان‌آور باشد یا بهبود را به تأخیر اندازد، می‌تواند نگیرد | روزها را قضا کند |
| بیمار مزمن یا سالخورده‌ای که توان روزه ندارد | معاف | برای هر روز فدیه بدهد |
| حیض یا نفاس | نباید روزه بگیرد | روزها را قضا کند |
| باردار یا شیرده، در صورت ترس از زیان | می‌تواند روزه نگیرد | روزها را قضا کند؛ برخی مذاهب اگر تنها برای کودک بترسد، فدیه هم می‌افزایند |
| کودک نابالغ | واجب نیست | کم‌کم عادت داده می‌شود |
چگونه روزه بگیریم
- ۱
نیت
در دل نیت روزه کنید. برای رمضان، مذاهب مالکی، شافعی و حنبلی نیت پیش از سپیدهدم را لازم میدانند؛ مذهب حنفی تا پیش از نیم‌روز اجازه می‌دهد. مالکیان یک نیت برای تمام ماه را کافی میدانند.
- ۲
سحری
پیش از سپیدهدم غذا بخورید و آن را تا نزدیک فجر به تأخیر اندازید. «سحری بخورید که در سحری برکت است.» (صحیح بخاری ۱۹۲۳)
- ۳
خودداری از سپیدهدم تا غروب
از صبح صادق (فجر) تا غروب آفتاب (مغرب) خوردن، نوشیدن، دخانیات و آمیزش زناشویی ممنوع است.
- ۴
نگهداری زبان و اعضا
از دروغ، غیبت، دعوا و هر چه پاداش روزه را می‌کاهد دوری کنید.
- ۵
افطار
ذَهَبَ ٱلظَّمَأُ وَٱبْتَلَّتِ ٱلْعُرُوقُ وَثَبَتَ ٱلْأَجْرُ إِنْ شَاءَ ٱللَّهُ
با غروب آفتاب در افطار شتاب کنید، بهتر با خرمای تازه یا آب (سنن ابوداود ۲۳۵۷).
آنچه روزه را باطل میکند
| عمل | اثر | آنچه لازم می‌شود |
|---|---|---|
| خوردن یا نوشیدن عمدی | روزه را باطل میکند | قضا؛ حنفیان و مالکیان کفاره را نیز لازم میدانند |
| آمیزش زناشویی در روز | روزه را باطل میکند | قضا و کفاره (اتفاقی) |
| قی عمدی | روزه را باطل میکند | قضا |
| آغاز حیض یا نفاس | روزه پایان مییابد | قضا |
| کشیدن دخانیات یا فرو بردن عمدی دود | روزه را باطل میکند | قضا |
| تزریق یا سرم مغذی | روزه را باطل میکند | قضا |
| خوردن از روی فراموشی | روزه را باطل نمیکند | روزه را ادامه دهید (مالکی: آن روز را قضا کنید) |
| قی غیرعمدی | روزه را باطل نمیکند | — |
| مسواک زدن، مسواک چوبی، فرو بردن آب دهان | روزه را باطل نمیکند | از فرو بردن خمیردندان پرهیز کنید |
| حمام، عطر، قطرهٔ چشم (به نظر بیشتر علما) | روزه را باطل نمیکند | — |
برای باطل کردن عمدی روزهٔ رمضان با آمیزش (و به نظر حنفی و مالکی با خوردن و نوشیدن عمدی): آزاد کردن برده، اگر نتوانست شصت روز پیاپی روزه، و اگر نتوانست، خوراک دادن به شصت مسکین.
قضا، فدیه و کفاره
قضا
جبران روز از دست رفته با یک روز روزه، بهتر پیش از رمضان بعدی.
فدیه
خوراک دادن به یک مسکین برای هر روز، از سوی کسانی که بهطور دائم توان روزه ندارند — حدود یک وعده غذا یا بهای آن (حنفی: نیم صاع گندم).
کفاره
شصت روز روزهٔ پیاپی، یا اگر نتوانست خوراک دادن به شصت مسکین، برای روزهٔ رمضانی که عمداً باطل شده است.
بهره‌گیری کامل از رمضان
- شب‌ها تراویح بخوانید، با جماعت یا در خانه
- قرآن بخوانید و در آن تدبر کنید — بسیاری دست‌کم یک بار ختم میکنند
- شب قدر را در شب‌های فرد دههٔ آخر، به‌ویژه شب بیست‌وهفتم، بجویید
- در ده روز پایانی اعتکاف (گوشه‌نشینی در مسجد) کنید
- با گشاده‌دستی صدقه دهید و روزه‌داران را افطاری دهید
- زکات فطر را پیش از نماز عید بپردازید
لَيْلَةُ ٱلْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ
شب قدر از هزار ماه بهتر است.
اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ تُحِبُّ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنِّي — «خدایا، تو بخشاینده‌ای و بخشش را دوست داری، پس مرا ببخش.» (جامع ترمذی ۳۵۱۳)
زکات فطر
زکات فطر بر هر مسلمانی که در روز عید بیش از نیاز خود خوراک دارد واجب است و سرپرست خانواده آن را برای هر یک از افراد تحت تکفل خود می‌پردازد. مقدار آن یک صاع (حدود ۲٫۵ تا ۳ کیلوگرم) از خوراک اصلی مانند خرما، جو، کشمش یا برنج است. مذهب حنفی نیم صاع گندم و پرداخت بهای آن را به پول جایز می‌داند؛ بسیاری از علمای مذاهب دیگر نیز هر جا پول برای فقیران سودمندتر باشد آن را می‌پذیرند. باید پیش از نماز عید پرداخت شود و یکی دو روز زودتر نیز رواست.
روزه‌های مستحب و حرام
| روزه | زمان | حکم |
|---|---|---|
| شش روز شوال | هر شش روز پس از عید فطر | مستحب — مانند روزهٔ یک سال (صحیح مسلم ۱۱۶۴) |
| روز عرفه | ۹ ذی‌الحجه، برای غیر حاجیان | مستحب — کفارهٔ دو سال |
| عاشورا | ۱۰ محرم، همراه با نهم | مستحب — کفارهٔ سال گذشته |
| دوشنبه و پنجشنبه | هر هفته | مستحب |
| ایام البیض | ۱۳، ۱۴ و ۱۵ هر ماه قمری | مستحب |
| روزهٔ داوود | یک روز در میان | بهترین روزهٔ نفل |
| عید فطر و عید قربان | ۱ شوال، ۱۰ ذی‌الحجه | حرام |
| ایام تشریق | ۱۱، ۱۲ و ۱۳ ذی‌الحجه | حرام (جز برای برخی حاجیان) |
پرسش‌ها
پرسش‌های متداول
اگر به گمان اینکه هنوز شب است پس از فجر چیزی بخورم چه؟
به نظر جمهور، روزهٔ آن روز باید قضا شود و شخص بقیهٔ روز را خودداری میکند.
آیا بدون سحری می‌توان روزه گرفت؟
بله، روزه صحیح است؛ سحری سنتی پربرکت است.
آیا آزمایش خون روزه را باطل میکند؟
به نظر بیشتر علما، گرفتن اندکی خون روزه را باطل نمیکند. حنبلیان حجامت را مبطل روزه میدانند.
در جاهایی که روز بسیار طولانی است روزه کی پایان مییابد؟
بر اساس سپیدهدم و غروب محلی روزه بگیرید. جایی که این دو بهطور عادی رخ نمیدهند، علما پیروی از نزدیکترین شهر با روزهای عادی یا اوقات مکه را توصیه میکنند.